ŞARKÎ KARAHİSAR'IN SON DÖNEM TARİHİNE IŞIK TUTACAK BİR KAYNAK:1915-1925 TARİHLİ ŞER'ÎYYE SİCİLİ HAKK

Anasayfa » Bilimsel Bildiriler » ŞARKÎ KARAHİSAR'IN SON DÖNEM TARİHİNE IŞIK TUTACAK BİR KAYNAK:1915-1925 TARİHLİ ŞER'ÎYYE SİCİLİ HAKK
share on facebook  tweet  share on google  print  

ŞARKÎ KARAHİSAR'IN SON DÖNEM TARİHİNE IŞIK TUTACAK BİR KAYNAK:1915-1925 TARİHLİ ŞER'ÎYYE SİCİLİ HAKK

"Bilimsel Bildiriler" için, toplam 1 sonuç arasından 1 - 1 arası sonuçlar

 

Mehmet Akif TERZİ *

 

Ekonomik, sosyal, hukuk ve kültür tarihimiz açısından vazgeçilmez kaynaklar olarak kabul edilen Şer'iyye Sicilleri'nin önemi, bu yönde araştırmalar yapıldıkça ortaya çıkmaktadır. Bilhassa mahallî tarihlerin yazılmasında birinci elden kaynak, bu eserlerdir. 0 yörenin nüfus yapısı, yöre halkının kullandığı eşyalar ve sicillerin tutulduğu dönem içinde meydana gelen sosyal olaylar, şer'iyye sicillerinde saklıdır. Ayrıca o yöreye ait coğrafî yer adlan, bölgenin kültürel yapısı, ekonomik faaliyetleri, halk ile devlet arasındaki ilişkilerin ne şekilde geliştiği ve adalet sisteminin nasıl işlediği gibi bir takım konulara ait bilgilerin de bu defter kayıtlarından tespiti mümkündür. Şer'iyye Sicilleri, toplum hayat yapısını, yaşantısını, şehir ve kasabalardaki etkili zümreler ile halk tabakalarının oluşturduğu bünyenin işleyişini, zaman zaman bunların nerelerde ve nasıl tıkandığını yansıtması bakımından kıymetli bilgileri ihtiva etmektedir[1].                                                 

Hekimlikte nasıl ki kan tahlili bir vücut hakkında hayati ehemmiyeti haiz bir çok bilgi ve ipucu ortaya çıkartıyorsa, Şer'iyye Sicilleri de ihtiva ettiği dönem ve tutulduğu yer bakımından, araştırmalara ve araştırıcılara tarihi, kültürel, iktisadî, sosyal ve hukukî bakımdan birinci elden bilgi aktarmaktadır.

Şer'iyye Sicilleri, Osmanlı döneminde, eyalet merkezleri, sancak ve kaza gibi yerlerde, kadı tarafından tutulmaktaydı. Devlet merkezi ile yazışmalar, beledî hizmetlerle ilgili kararlar, halk dilekleri, fermanlar, i'lamlar, hüccetler, beratlar bu sicillere kaydedilmekteydi. Normal askerlik işlemleri ve dava özetleri gibi konular da, fazla ayrıntıya girmeden sicil defterlerine kaydedilirdi[2]. Vakıf müesseseleri ve tımar teşkilatı için de bu eserler belli başlı kaynak teşkil etmektedir. Bu defterler, genellikle küçük yerleşim merkezlerinde çoğu zaman karışık olarak tutulmakla birlikte, İstanbul gibi büyük şehirlerde tanzim edilen siciller, ihtiva ettikleri kayıtların konusuna göre müstakil defterler halinde teşekkül etmişlerdir[3]. Sicil kayıtlarından hareketle, halkın hayat ve geçim standardı, ürettiği zirai mahsul, imalat, sanayi ve meslek grupları, kullanılan para ve kıymeti, fiyat hareketlerinin tarihi seyri, Osmanlı'daki iktisadi kriz ve dalgalanmaların mal ve fiyatlara nasıl yansıdığı gibi konuları takip ve tespit etmek mümkündür[4].

Bu eserlerin bilim alemine tanıtılması ve kazandırılması bakımından, çeşitli müze ve arşivlerde bulunan sicillerin toplu katalogların yapılması hususunda çeşitli çalışmalar yapılmıştır[5];

Defterin Tanıtımı

Karahisar-ı şarkî'ye ait iki adet şer'iyye sicili mevcuttur. Bu defterler Ankara'da Milli Kütüphane'de 392 ve 393 numaralarda kayıtlıdır. Bu defterlerden biri tebliğ konusu olarak seçilerek incelenmiştir. 392 numaralı bu sicil defteri, 45x17 cm ebadında olup dış cildi bulunmamaktadır. Oldukça yıpranmış vaziyette bulunan defterin bir çok yerinde kurtların yaptığı tahribatı görmek mümkündür. Defter toplam 200 varaktır. Ancak bunun 180 varağına hüküm tahriri yapılmış, kalan sayfalar boş bırakılmıştır. Yazı olarak talik kullanılmıştır. Defterde yer yer yazı stilinin değişiminden defterin, bir kaç katip tarafından tutulduğu anlaşılmaktadır.

Defterdeki ilk hüküm tarihi 24 Şa'ban 1333/7 Temmuz 1915 ( Rumî 24 Haziran 1331) olarak tespit edilmiştir. Defterin ilk sayfası besmele yazılarak başlanmış, altına da Allah'ın sıfatlarından olan Ya Fettah, Ya Rezzak, ve Ya Mu'în ibareleri eklenmek suretiyle açılışı yapılmıştır.

Defterdeki kayıtlar ilk yazılmaya başlandığı yıllarda hicri tarih esas alınarak tutulmuştur. Fakat, 11 Rebi'u'l-evvel 1336/23 Aralık 1917 (Rumî 24 Kanun-ı evvel 1333) tarihinde yayınlanan " Seneyi maliye Mart ibtidasından başlayacak ise de 1334 senesi ol babdaki kanun mucibince, Kanun-ı sani ibtidasından ibtidar eyleyeceği cihetle, büdce ve kuyud ve defatir-i muvazenesinden ma-ada, evrak defterleri ve evrak-ı muhabere numaralarının Kanun-ı sani ibtidasından tebdil olunması tamimen tebliğ olunur"[6] hükmü gereği, daha önce hicri tarihe göre hüküm sırası verilerek başlanan sicil defteri, yeni bir düzenlemeye tabi tutulmuştur. Dolayısıyla incelediğimiz defterde 195. hükme kadar hicrî tarih esas alınmış, tamim gereği 1 Kanun-ı sani 1334 den sonra ise hükümler tekrar 1 numaradan başlamak suretiyle numaralandırılmış ve her rumi yılın Kanun-ı sani aylarında hüküm numaraları yeniden 1 'den başlamak suretiyle yazılmaya başlanmıştır

Yine defterin ilerleyen sayfalarında tarihî seyir içerisindeki bir takım değişiklikleri gözleyebilmekteyiz. 4 Ramazan 1342/8 Nisan 1924 (rumi 8 Nisan 1340) tarihinde şer'iyye mahkemelerinin kaldırılıp, yerine Asliye Mahkemelerinin ikame edilmesiyle, defterin 162. sayfasında "Şer'iyye kısmına mahsus karar defteri" ibaresi kullanılarak yeni bir dönemin başlamasının işareti verilmektedir. Bu dönemde hüküm numaralan tekrar l' den başlatılmıştır. Bu tarihte kadılık makamının kaldırılmasıyla birlikte kadı tabirinin de kullanılmadığını, yerlerine Asliye Hakimi'nin geldiğini müşahede etmekteyiz. Defterin muhtevasının daha iyi anlaşılması bakımından bu açıklamaları yaptıktan sonra, bu bilgiler ışığında defterin değerlendirilmesi daha da anlaşılır olacaktır.

Adliye teşkilatı bakımından iki devir arasındaki geçişi ve tarihî gelişmeleri canlı bir şahit gibi bizlere aktaran bu defter, Milli Kütüphane'de tarihlenmesi esnasında, bu gelişmeler dikkate alınmadan hicri tarih esas alınarak 1333-1343/1915-1925 yıllarına ait olduğu belirtilmiştir. Ancak yukarıda zikredilen tarihi seyir içindeki değişiklikler deftere de yansımış, defter hicri 1335/1917 den sonra mali tarih esas alınarak hüküm numaralan verilmiştir.

Her hangi bir anlam ve tarih kargaşasına meydan vermemek için, defterin hicri tarihle numaralandırılan ve 195 hükmü kapsayan ilk üç yılını da rumi yıla çevirmek suretiyle çalışmalarımızda rumi tarihi esas aldık.

Bütün bunlara göre; defter Rumi 1331-1341/1915-1917 yıllarına ait olup, ilk hüküm tarihi 24 Haziran 1331/6 Temmuz 1915 dir. Defterde toplam 620 hüküm bulunmaktadır. Son hüküm tarihi ise 1 Kanun-ı sani 1341/1 Ocak 1925 olarak tespit edilmiştir.

Defterin incelenmesinden elde edilen bilgiler ışığında, hükümler konu tasnifine \ tabi tutulduğunda 14 başlık altında toplanmıştır. Aşağıda her konu hakkında kısa bir malumat verildikten sonra, hükümlerin bulunduğu numaralar, yıllara göre tanzim edilerek aktarılmıştır. Konuların daha iyi anlaşılır olması ve defterin muhtevasının tanıtılması bakımından her konuya ait birer hüküm örneği transkribe edilerek çalışmanın sonuna eklenmiştir. Ayrıca defterdeki gayr-i müslim hüküm kayıtları da yılları içerisinde sayı olarak belirtilmiştir.

1- Veraset (miras) ile ilgili defter kayıtları

Miras davalarında, Müslümanlara İslam hukukunda mevcut bulunan feraiz hükümleri uygulanmaktadır[7]. Mirasçısı olmayan ya da mirasçısı olup da uzaklarda olan şahısların vefatlarından sonra, terekeleri bir liste halinde deftere kaydedilirdi. Mallar müzayede usulüyle satılır, masraflar düştükten sonra kalan para, ya mirasçıya gönderilir, mirasçısı yoksa hazineye devredilirdi[8]. Miras davaları ile ilgili başlık altında, seferberlik sırasında askere gidip de çeşitli sebeplerden (şehid olarak veya çeşitli hastalıklardan ölen ya da kayıp olan) dolayı tekrar memleketine dönemeyen erkeklerin kayıtlan her yıl içerisinde sayı olarak belirtilmiştir. Miras ile ilgili hüküm numaralarını şu şekilde gösterebiliriz:

 

SENE

HÜKÜM NUMARALARI

1331

1 -2-3-5-6-7-8-10-11-12-15-21-22-24-25-26-27-28-29-34-37-40-41-60-65-69-73

1332

78-79-88-89-94-95-96-105-106-107-109-110-112-127-128-129-131-134-136-140

1333

148-149-152-153-154-157-158-161-163-173-187-190-191

1334

2-5-6-7-12-13-18-19-20-27-34-53

1335

4-9-10-13-27-38-44-45-46-52-53-54-59-60-61-65-66-68-69-73-75-77-79-80- 83

1336

2-3-8-6-9-10-11-12-13-14-16-17-18-19-22-24-30-32-35-37-43-48-49-53-59-60

1337

4-9-11-12-16-18-19-21-22-23-26-27-28-29-30-32-39-42-50-52-55-57-60

1338

1-4-9-10-11-16

1340

1-3-4-5-6-7-8-10

1340 Ş.K*

3-7-10-27-31-32-34-77-79-84-87-88-96-99-100-104-105-110-112-114-117-119-120-121-122

 

Şarkî Karahisar'a ait incelediğimiz şer'iyye sicili içerisinde miras davaları ile ilgili hükümlerden 1331 yılında 1, 1335 yılında 10, 1337 yılında ise 8 hüküm gayr-ı müslimlere ait davaları ihtiva etmektedir. Ayrıca miras kayıtlan içinde toplam 62 tane seferlik esnasında askere gidip de çeşitli sebeplerden dolayı vefat eden askerlerin veraset davaları mevcuttur.

2- Eytam Sandığı ile ilgili defter kayıtları

Sancak merkezinde bulunan bu sandık, defter kayıtlarından anlaşıldığına göre yöre halkının oldukça rağbet ettiği bir finans kurumu niteliğindedir. Bu kurumla ilgili kayıtlar üç gurup altında incelenmiştir.

1. grup kayıtlar : Eytam Sandığı'nın da içinde bulunduğu Hükümet Konağı, 3 Haziran 1331/16 Haziran 1915 yılında çıkan bir yangın sonucu tamamen yanmıştır. Bu olayda Eytam Sandığı'nın da kayıtları yandığı için buradan verilen borçların takibi zorlaşmıştır. Yine kayıtlardan anlaşıldığına göre borçluların mahkemeye gelerek ellerindeki borç senetlerinin (hüccet) yenilenmesi istenmiş olmalı ki bir kısım hükümler, yangından dolayı kaybolan hüccet kayıtlarının yenilenmesi meseleleriyle alakalıdır[9]. Bu husustaki defter kayıtlan şöyledir.

 

SENE

HÜKÜM NUMARALARI

1331

30-31-32-33-35-36-38-43-44-45-46-47-48-49-50-51-52-53-61-62-63-64-70-71

1331 yılı içinde 2 adet gayr-i müslim dava hükmü mevcuttur.

2.grup kayıtlar : sandıktan borç alıpta zamanı geldiği halde ödeme yapmayanlar hakkındaki hükümleri ihtiva etmektedir. Kayıtlara göre Eytam Sandığı'ndan alınan borç karşılığı kefil gösterilmekteydi. Borçlu şahıs vadesi geldiği halde taksitlerini ödemediği zaman, kefîllerden faiziyle birlikte, mahkeme masrafları da dahil olmak üzere tahsil olunmaktaydı[10]. Bu husustaki defter kayıtlan şöyledir.

 

SENE

HÜKÜM NUMARALARI

1331

56-57-67-68

1332

76-82-83-87-90-98-99-100-117-118-119-120-121- 122

1333

164-165-166-167-168-169

1335

70-82

 

1333 ve 1335 seneleri içinde gayr-ı müslimlere ait birer dava hükümleri vardır.

3. grup kayıtlar : Şahıs öldüğünde, varisler arasında küçük çocuk olup da onunda bakacak kîmsesi yok ise, çocuğa mirastan kalan hisse, Eytam Sandığı tarafından emaneten alınırdı. Çocuk reşit olduktan sonra mahkeme kararıyla mirastan kendine düşen hissesini talep eder, Eytam Müdiri de eldeki resmi belgelere dayanarak çocuğa mallarını teslim ederdi[11]. Bu husustaki defter hüküm numaraları şöyledir.

 

SENE

HÜKÜM NUMARALARI

1336

25

1337

2-25-31-49-61-62

1338

2

1340  Ş. K

5-95-97

3- Vasi tayinleri ile ilgili defter kayıtları

Bir şahsın ölmesi durumunda, varislerden henüz reşit olmayan küçük çocuk var ise, mahkeme bunların bakımı ve terbiyesini üstlenecek ve onu hayata hazırlayacak bir vasi tayin etmektedir. Vasiler, çocukların hem mallarına emaneten göz kulak olur, gereği gibi işletir ve çocuk reşit oluncaya kadar sorumluluğunu üstlenirdi. Vasilerin genellikle yakın akrabadan olması tercih edilir,dürüstlük ve doğruluk üzere olması aranırdı, Çocuğun bakım ve diğer masrafları için, mahkeme miras malından belli bir kısmı nafaka için ayırırdı[12]. Bu husustaki defter hüküm numaralan şöyledir.

 

SENE

HÜKÜM NUMARALARI

1331

54-66-74

1332

77-86-91-103-142

1333

143-159-160-162-171-177-180-186

1334

10-11-16-17-21-22-25-35-37-48-49-50

1335

5-6-7-15-16-17-30-31-37-39-40-43-47-48-56-81

1336

31-33-42-54-56

1337

7-8-10-13-24-45-51-54-56

1340 Ş.K

1-4-6-18-29-30-33-76-83-101-102-106-107

 

1335 yılında 2, 1336 yılında 1 ve 1340 yılında ise 2 hüküm, gayr-ı müslimlere ait davaları ihtiva etmektedir.

4- Kayyum tayini ile ilgili defter kayıtları

Yine vasi tayinine benzer olarak, kendisinden haber alınamayan, hayatta olup olmadığı belli olmayan, "gaib" denilen şahıslarında mallarına emaneten bakması ve onu koruması için mahkeme tarafından bir "kayyum" tayin edilmekteydi. Bu husustaki defter hüküm numaralan şöyledir.

 

SENE

HÜKÜM NUMARALARI

1331

59

1334

9-33-38

1335

22-62-63-85

1336

20-27-28-39-44-45-46-47-51-55-

1337

33-34-35-36-41-46-48-53-58-59

1340 S.K

12-13-77-94-109-115-118

 

1336 yılına ait hükümler arasında 4'ü gayr-ı müslimlere aittir.

5- Çeşitli nafakalar ile ilgili defter kayıtları

Nafaka ile ilgili defter kayıtlarında, boşanan ailelerin çocuklarının bakım ve sair ihtiyaçları ve kadının iddet müddeti içindeki ihtiyaçlarıyla, mihr-i müeccel (eşlerin ayrıldığında veya kocanın öldüğünde kadının kocadan veya malından talep ettiği meblağ) hakkını istemesiyle ilgili defter kayıtlan mevcuttur[13]. Bu husustaki defter hüküm numaralan şöyledir.

 

SENE

HÜKÜM NUMARALARI

1331

55-58-75

1332

130

1333

147-178-188-189

1334

24

1335

18-84

1336

1-5-15-23-29-34-36-38-52-57-58

1337

1-5-6-20-37-47

1338

5-19

1339

9

1340

2-9

1340 S.K

2-8-14-16-44-80-89-108-113

 

1333 yılına ait hükümlerden 1 'i gayr-ı müslimlere aittir.

6- Nikah ve boşanma ile ilgili defter hükümleri

Evlilik müessesesini ilgilendirmesi bakımından iki hususu bir başlık altında toplayarak zikretmeye çalıştık[14]. Bu husustaki defter kayıtlan şöyledir.

 

SENE

HÜKÜM NUMARALARI

1335

71-76-78

1336

7

1337

40

1338

6-8-12-14-15-18

1339

4-5-9-12

1340 S.K

15-81-85-90-91-92

 

7- Evlatlık edinme ile ilgili defter kayıtları

Defterimizdeki kayıtlara göre Karahisar-ı şarki de kimsesiz çocukların barındığı bir Öksüzler Yurdu bulunmaktadır. Bu kurumdaki çocuklardan, yöre halkı tarafından bakım ve terbiyesini üstlenmek şartıyla evlatlık alındığını müşahede etmekteyiz[15]. Bu kayıtların defterdeki hüküm numaralan şöyledir.

 

SENE

HÜKÜM NUMARALARI

1331

14-16-17-18-19-20

 

8- Kayıp hayvanlarla ilgili defter kayıtları

Bu başlık altında, kaybolan yahut zorla gasp edilen veya bulunmak suretiyle el konulan hayvanlarla alakalı hükümler bir arada toplanmıştır[16]. Bu hükümlerin defter kayıtlan şöyledir.

 

SENE

HÜKÜM NUMARALARI

1332

116-123-124-133-138

1333

150-185-193-194-195

1334

14-36-43-44-45-46-47-51-52

1335

3-14-32

Bu yıllar içinde 8 gayr-i müslim kayıt mevcuttur

9- Vakıflarla ilgili defter kayıtları

Defterde, çeşitli vakıfların kuruluşlarıyla, kurulmuş olan bazı vakıflara çeşitli malların bağışlanmasına ait ilgili hükümler de mevcuttur. Bunların yıllara göre dağılımı şöyledir.

 

SENE

HÜKÜM NUMARALARI

1332

92

1336

4-21-50

1337

3-14-17-63

1338

3-7

1339

2-3-7

 

10- Mirastan alacak ve borç ile ilgili hükümler

Bu başlık altında toplanan kayıtlar, örneğinde de görüldüğü gibi genellikle ölen bir şahısta alacağı olan bir kimsenin mirasçılarından alacağım tahsil için mahkemeye müracaatı ya da ölenin alacağının mirasçılar tarafından borçludan istemesine ait hükümlerdir[17]. Bu hükümlerin defter kayıtlan şöyledir.

SENE

HÜKÜM NUMARALARI

1331

42-72

1332

81-104-113-135-137-141

1333

144-146-151-155-175-184-192

1334

28-31

1335

21-23-24-25-26-28-33-35-36-49-50-51

1336

40-41

1337

15-38

1338

13

1339

6-11

1333 yılında 2, 1334 yılında l, 1335'de 3 adet gayr-i müslimlere ait davaları ihtiva eden hükümler mevcuttur.

11- Ölüm hükümleri, kadına mihr ve evlilik izni verildiğine dair hükümler

Seferberlik esnasında veya herhangi bir sebepten dolayı bir yere gidip de geri dönmeyen ve kendisinden uzun müddet haber alınamayan şahısların, mahkeme tarafından hükmen ölü sayılarak, kadının üzerindeki nikah akdini feshetmesi ve kadına mirastan hak ve mihr-i müeccel'inin ödenerek tekrar evlilik izni verildiğine dair hükümler bu başlık altında toplanmıştır[18]. Bu husustaki defter kayıtlan şöyledir.

 

SENE

HÜKÜM NUMARALARI

1340S.K.

9-11-17-36-38-41-74-75-82-86-103-111-116

 

12- Çeşitli vekaletler

Defter kayıtlan içindeki çeşitli vekaletleri de bir başlık haline getirmeye gayret ettik. Bu başlık altında umumi vekaletnameler, ev, tarla, bahçe, gibi mülk satış vekaletleri, mülklerin kiralanması için verilen vekaletlerle birlikte vasiyet, nikah ve talak ile ilgili vekaletler de bu başlık altında zikredilmiştir[19]. Bunların yıllara göre hüküm numaraları şöyledir.

 

SENE

HUKUM NUMARALARI

1331

13-39

1332

80-84-85-93-97-101-111-115-125-126-132-139

1333

145-156-170-172-174-176-179-181-182-183

1334

1-3-4-15-29-30-42

1335

1-20-34-55-67-72

1337

43-44

1334 yılına ait hükümler içinde l'i, 1335 yılına ait hükümler arasında ise 2'si gayr-i müslim ahaliye ait davaları ihtiva eder.

13- Asliye mahkemeleri ile ilgili dava kayıtları

Tanzimat'tan sonra, Osmanlı'nın tüm kurumlarında olduğu gibi Şer'iyye Mahkemelerinde de bir kısım değişiklikler meydana gelmiştir. Defterdeki bir takım değişiklikleri gözler önüne sermek için bu tarihi gelişimin son devrelerini hatırlayacak olursak; 23 Zilkade 1332/1914 tarihli bir kanun ile Kazaskerlik, Muhallefat ve Evkaf Mahkemeleri de dahil olmak üzere bütün Şer'iyye Mahkemeleri Adliye Nezareti'ne bağlanmış ve Mahkeme-i Temyiz de "Şer'iyye" adiyle yeni bir daire oluşturulmuştur[20]. 14 Şa'ban 1338/1920 tarihli bir kararname ile Şer'iyye Mahkemeleri tekrar Şeyhülislamlığa bağlanmıştır[21].

4 Ramazan 1342/8 Nisan 1924 tarihinde ise çıkarılan Mehakim-i Şer'iyye'nin ilgasına ait kanun ile Şer'iyye Mahkemeleri devrini tamamlayarak yerini Asliye Mahkemeleri'ne bırakmıştır[22]. Defter kayıtlarının tutulduğu 10 yıllık zaman dilimi İçinde, Adliye teşkilatının içinden geçtiği dönemler defterin tanzimine de damgasını vurmuştur. Şer'iyye mahkemelerinin son bulup Asliye Mahkemelerinin başlamasını, bu defterin tanziminde açıkça müşahede etmekteyiz.

Karye ve buna benzer yerlerde mahkemeler henüz kurulamadığı için bu geçiş döneminde biriken davalar ve o günkü belirsizlikler, mahkemelerde bir takım boşluklar meydana getirmiştir. Bu dönemde karyelerde yapılan dava müracaatları oralarda görüşülemediği için, davaların kaza merkezlerine dair hüküm kayıtlarını bu başlık altında topladık[23].

 

SENE

HÜKÜM NUMARALARI

1340 Ş.K.

19-20-21-22-23-24-25-26-28-35-37-29-40-42-45-46-47-48-49-50-51-52-53-54-55-56-57-58-59-60-61-62-63-64-65-66-67-68-69-70-71-72-73-98

 

14- Diğerleri

Mülk satışlarıyla alakalı hükümler:

 

SENE

HÜKÜM NUMARALARI

1334

8-26-32-39-41

1335

2-8-11-12-19-29-41-42-57-58-64

 

Kefalet senetleriyle ilgili hükümler:

 

SENE

HÜKÜM NUMARALARI

1340 S.K

43-123-124

 

Velayet davasıyla ilgili hükümler:

 

SENE

HÜKÜM NUMARALARI

1339

10

 

Tashih-i karar ile alakalı hükümler

 

SENE

HÜKÜM NUMARALARI

1338

17

Bayram vs günleriyle alakalı hükümler

SENE

HÜKÜM NUMARALARI

1331

4-9-23

1332

102-108-114

Ölüm ilanı ile alakalı hükümler

SENE

HÜKÜM NUMARALARI

1334

40

 

Hisse tescili ile alakalı hükümler

SENE

HÜKÜM NUMARALARI

1336

26

Sonuç:

Çeşitli yönleriyle ele aldığımız sicil defterimizde, 10 yıllık dönem içinde toplam 620 hüküm bulunmaktadır. Bu hükümleri konularına göre tasnife tabi tuttuğumuzda karşımıza şöyle bir tablo çıkmaktadır.

KONULAR

1331

1332

1333

1334

1335

1336

1337

1338

1339

1340

Toplam

Veraset(Miras) hükümleri

27

20

13

12

25

26

23

6

 

 

33

185

Eytam Sandığı

28

14

6

1

2

1

6

1

 

 

3

62

Vasi tayini

3

5

8

12

16

5

9

 

 

 

 

13

71

Kayyum tayini

1

 

 

 

 

3

4

10

10

 

 

 

 

7

35

Nafaka(eş-çocuk)

3

1

4

1

2

11

6

2

1

11

42

Nikah-Talak

 

 

 

 

 

 

 

 

3

1

1

6

5

6

22

Evladlık Alma

6

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

6

Kayıp Hayvanlar

 

 

5

5

9

3

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

22

Vakıflar

 

 

1

 

 

 

 

 

 

3

4

2

3

1

14

Mirastan Alacak-borç

2

6

7

2

13

2

2

1

2

 

 

37

Ölüm Hükümleri

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

13

13

Vekaletler

2

12

10

7

6

 

 

2

 

 

 

 

 

 

39

Asliye Mahkemeleri

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

43

43

Diğerleri

3

3

 

 

6

11

1

 

 

1

1

3

29

Yıllara göre toplam

75

67

53

53

55

60

63

19

12

133

620

Miras ile ilgili dava kayıtlarına, birbirleriyle ilişkili olması açısından, mirastan alacak ve borç hükümleriyle, ölüm hükümlerini de katacak olursak, dava kayıtlarının %38.6 lık bir bölümünü miras ile ilgili kayıtlar oluşturmaktadır. Defter içindeki eytam sandığı ile ilgili hüküm kayıtlan %10 luk bir orana sahip iken vasi ve kayyum tayinleri ise defter hükümlerinin %17 sini kapsamaktadır. Nafakalarla ilgili kayıtlar ve yine tabloda ayrı bir başlık olarak zikredilen, çeşitli konulara ait vekaletlerin de her birinin oranları %6 dır. Aile müessesesini ilgilendiren bir konu olan nikah ve talak hükümlerinin defterdeki oranı ise %3.5 dur. Aynı şekilde, çeşitli yük ve binek hayvanları ile ilgili dava kayıtlarının defterdeki oranı da %3.5 dur. Öksüz yurdundan evlatlık alınan çocukların hüccet kayıtlarının oranı %0.90 gibi küçük bir yeri teşkil etmektedir. Vakıflar ile ilgili hüküm oranı %2.3 dür. Tabloda diğerleri kısmında gösterilen, mülk satışları, kefalet senetleri, velayet davaları gibi hüküm kayıtlarının ihtiva ettiği oran ise %4.6 gibi bir paya sahiptir. Defter kayıtları içinde göze çarpan ve 1340 yılında yoğunlaşmış olan Asliye Mahkemelerine ait kayıtların defterdeki oranı %6.9 dur. Bu kayıtların hemen hepsi, Cumhuriyetin ilanının akabinde 1925 yılında Şer'iyye Mahkemelerinin kaldırılıp yerine Asliye Mahkemelerinin getirilmesinden sonra bir geçiş dönemi içerisinde meydana gelen karışıklıkları bizlere yansıtmaktadır. Bu dönemde, mevcut davalar Şer'iyye Mahkemesinde görülürken, çıkarılan bir kanunla yerine Asliye Mahkemelerinin tesis edilmesi, davaların nasıl ve nerede görüleceği meselesini gündeme getirmiştir. Kadıların yerlerine asliye hakimlerinin atanması, kadro yetersizliğinden dolayı bazı mahkemelerin geçici bir süre kapanmasına yol açmış ve, yörede biriken davalar başka yerlere nakledilmişlerdir.

Defterde 50 hüküm gayr-i müslimlerin davalarıyla ilgili olup, bu da %8 lik bir orana tekabül etmektedir. Ayrıca defterdeki hüküm çeşitleri içerisinde hırsızlık, tecavüz, adam öldürme gibi toplum sağlığını derinden etkileyen fîillere ait davaların olmayışı dikkate şayandır. Sayılan konularla alakalı hükümlerin bulunmaması, mahkemeye bu tip davaların intikal etmediğini ve toplumdaki barış ve huzurunun üst seviyede tahakkuk ettiğini göstermesi bakımından kayda değerdir. Bu defter,bir yönüyle Osmanlı Devleti'nin son dönem Adliye teşkilatını, bu kurumun Osmanlı döneminden Cumhuriyet dönemine geçişte nasıl bir süreç takip ettiğini göstermesi bakımından gerçekten canlı bir misal olarak bizlere rehberlik etmektedir.

Şebinkarahisar'ın kültür faaliyetlerine bir katkı olması ümidiyle, tebliğ konumuz olan 392 numaralı defter ile birlikte, Milli Kütüphane'de 393 numarada kayıtlı diğer  sicil defteri,   tarafımızdan  transkribe  metin  halinde   yayınlanması düşünülmektedir.

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

EKLER

Ek I-Veraset (Miras) ile ilgili bir ilam 1331/15 sh 4

Medîne-i Karahisar-ı şarkî mahallatından Avutmuş mahallesi ahalisinden ve 18-fırka karargah jandarma suvarî efradından iken bi-hisabi'r-rumî 1331 senesi Nisanı 11. günü vefat iden Çelebi oğullarından Şerîf bin Mustafa bin Halîl'in veraseti zevce-i menkube-i metrukesi Fatıma bint-i Mahmud ile babası mezbur Mustafa ve validesi Aişe Hatun bint-i Hacı Ali'ye munhasıra ve tashîh-i mesele-i miraslan bi-hükmi'1-feraizi's-şer'iyye dört sehimden olub seham-ı mezburdan bir sehmi zevce-i mezbure Fatıma'ya ve iki sehmi eb-i merkum Mustafa'ya ve bir sehmi dahî ümmü mezbure Aişe Hatun'a isabeti tahakkukundan sonra müteveffa-yı merkumun verese-i mezburundan başka varisi ve terekesine mustahak ahan olmadığı sırren ve alenen tezkiyeleri cera kılınan zabt cerîdesinde isimleri muharrer şahidlerin şehadetleriyle sabit olmağın mucebince verese-i mezburunun ber-vech-i muharrer verasetlerine hükm olunduğu tescîl ve i'lam olundu.

Fi'1-yevmi'l-hadî 'aşar min şevvali'l-mükerrem li-sene sülüs ve selasîn ve selase mie ve elf

Başkatib                                 Kadı

Mühür                                  Mühür

Ek II-Miras paylaşımında tereke listesi olan ilam örneği 1331/65 sh. 16

Medîne-i Karahisar-ı şarkî mahallatından Kavaklar mahallesi ahalisinden olub seferberlik i'lanı üzerine taht-ı silaha alınarak Aşkal'a kazasının Kocapınar karyesinde müstahdem iken bi-hisabi'r-rümî 1330 senesi kanun-ı sanî hilalinde vefat iden Emir oğlu Hüseyin bin Şerîf bin Abdullah'ın veraseti zevce-i menkube-i metrukesi Gülîzar bint-i Mehmed ile validesi Fatıma Hatun bint Abdullah'a ve el-yevm silah altında bulunan li-ebeveyn er karındaşı Ahmed Çavuş'a munhasıra ve tashîh mes'ele-i mîrasları bi-hükmi'1-feraizi's-şer'iyye 12 sehimden olub seham-ı mezkureden üç sehmi zevce-i mezbureye ve dört sehmi ümmü mezbure Fatıma Hatun’a ve beş sehmi dahî ğaib-i merkum Ahmed Çavuş'a isabeti tahakkukundan sonra müteveffa-yı merkum Hüseyin'in terekesi verese-i mezbure tanın taleb ve iltimasları ve ma'rifet-i şer'de Eytam Müdîri huzuriyle bil-müzayede bey' ve tahrîr ve beyne'l-verese bi'1-farîzati'ş-şer'iyye tevzî' ve takdîm olunan  tereke-i müteveffa-yı merkumdur ki ber-vech-i atî zikr olunur.

Fi'1-yevmi's-sanî min şehr-i rebiu'l-evvel li-sene erba' ve selasîn ve selase mie ve elf

 

Esva________________________________                           Mikdar

Evani-i nuhasiyye    15 kıyye                                                                           150 kr

Tut kazgan 13 kıyye 200                                                                                    126 kr

Şira kazganı 5 kıyye 200 dirhem                                                                       55 kr

Nuhas debbesi 3 kıyye                                                                                      20 kr

 ———— ı adet                                                                                                 210 kr

Nuhas-ı kebir sini 1 adet                                                                                   120 kr

Köhne halı seccade 1 adet                                                                                50 kr

Ot yasdık 8 adet                                                                                                 7kr20 para

Çadır 7 adet                                                                                                         42 kr

Hınta 28 kod fıde 2 kod                                                                                     274 kr

Musta'mel harîr 1 çift^kendir ve kıl çuval 10 adet                                         65 kr Pekmez 2 batman,Tut kumsu 2 batman, Reçel 2 batman                                                                                                                                      120 kr

Sac soba 1 adet                                                                                                  15 kr

Dakîk 12 kod Yarma 2 kod, bulgur 2 kod, fasulye 2 kod                               225 kr

Hatab 12 yük                                                                                                       70 kr

Köhne kilim 2 adet                                                                                             40 kr

Köhne cicim 2 adet                                                                                            20 kr

Erkek elbisesi 1 kat                                                                                             57 kr

Erkek dana 1 adet                                                                                               20 kr

Saman 12 yük,ot 20 burma                                                                                90 kr

Ağaç ve tahta esmanı                                                                                        250 kr

Nefer oğlu Hüseyin Ağa'dan matlubatı olub tahsil olunan                         160 kr

Ceviz sanduk 1 adet                                                                                           100 kr

Hırdavat-ı menzil                                                                              177 kr 20 para

Yekün                                                                                                                 2630 kr

Yalnız ikibin altıyüz otuz kuruşdur

Hissetü'z-zevceti'l-mezbure Gülizar                                        658 kr

Hissetü'l-ümmi'l-mezbure Fatıma                               876 kr 26 para 2akce

 Hissetü'l-ahi'l-mezbur Ahmed Çavuş                             1095 kr 3 para l akçe

Vereseden zevce-i mezbure Gülizar ber-vech-i bala hisse-i İrsiyye-i şer'iyyesi olan 658 kuruş ve ümmü mezbure Fatıma Hatun dahî kezalik ber-vech-i irsiyye-i şer'iyyesi olan 876 kuruş 36 para 2 akçeyi 24. Kanun-ı evvel sene 1331 tarihli iki kıt'a senet mucebince bi'1-verase tamamen ahz ve kabz eyledükleri gibi ğaib-i merkum Ahmed Çavuş'un dahî ber-vech-i bala hisse-i irsiyye-i şer'iyyesi bulunan 1095 kuruş, 3 para ve 1 akçesi Eytam nizamnamesinin_madde-i mahsusası mucebince Eytam Sandığı'na teslîm olunduğu iş bu mahalle şerh virildi.

Baş katib                               Kadı

 Mühür                                  Mühür

Ek III-Eytam Sandığı binasının yanması ile alakalı belge örneği 1331/30 sh 7

Medîne-i Karahisar-ı şarkî mahallatından Taş mahallesi ahalisinden Cağcağ zade Niyazi Bey meclîs-i şer'i şerîf-i enver'de yine Medîne-i mefkure emval-i eytam müdîri Hacı Mehmed Efendi mahzarında takrîr-i kelam ve ifade-i meram idüb müteveffa-yı Cağcağ oğlu müteveffa Mustafa Efendi kerîmesi Dursun mevrut malından olmak üzere üç sene müddetle Medîne-i mezbure eytam sandığından ve müdîr-i müma-ileyh yedinden istîdane ve kabz ve kendi umuruma sarf ve istihlak eylediğim 1606 kuruş ve 30 para ile semeni iş bu tarîh-i vesîkadan itibaren şehrî 16 kuruş mukasseten eda itmek üzere yine malından ve müdîr-i müma-ileyhin yedinden iştira eylediğim bir cild Ali Efendi Fetevası semeninden olmak üzere 478 kuruş 10 para ki ciheteyn-i mezküreteynden cem'an 2087 kuruş zimmetimde vacibu'1-eda ve lazimu'l-kaza sahîhan  deynim olduğuna dair bi-hisabi'1-arabî 332 senesi şehri rebîu'1-ahir müverraha bir kıt'a hüccet-i şer'iyye müdîr-i müma-ileyh yedine i'ta kılınmış idi.Lakin bi-hisabi'r-rümî iş bu 1331 senesi Hazîran 3. günü vuku' bulan harîk'de hükümet konağının da kamilen muhterik olması hasebiyle hüccet-i mefkure dahî muhterak olduğundan tecdîd-i huccet iderek ciheteyn-i mezküreteynden sanduk-ı mefkure deynim olan mezkur 2087 kuruş ile mürur iden nem'ayı dahî tarîh-i hüccetden sonra sanduk-ı mefkure eda ve îfa ya her vechile müte'ahhidim didikde Kızılca Mahallesinden Köse oğlu Mustafa Ağa bin Mehmed Ağa ve yine Taş Mahalleden Küpeli oğlu Mehmed Ağa bin Şa'ban ve mahalle-i mezburdan Araboğlu İbrahim Ağa bin Ali nam kimesneden her biri yine meclîs-i şer'i enverde medyun-ı mezbur Cağcağ zade Niyazi Bey hazır olduğu halde müdîr-i müma-ileyh Hacı Mehmed Efendi mahzarında bi-tav'ihim takrîr-i kelam ve ifade-i meram idüb biz medyun-ı mezbur Niyazi Bey'in ciheteyn-i mezküreteynden deyni olan cem'an mezkur 2087 kuruşun müddet-i mefkure hitamında te'diyeye her birimiz tarafeyn zimmetine lazım gelen meblağa bi'l-emr ve'1-kabul kefîl-u zaminiz didiklerinde küfela-yı mezburimdan sadır olan bi'1-cümle kelimat-ı meşruhalarını müdîr-i müma-ileyh ile medyun-ı mezbur Niyazi Bey vicahen tahkîk ve şifahen tasdîk itmeğin ma-vaka'a bi't-taleb ketb olundu.

Fi'1-yevmi'l-hadî ve'l-'işrîn min şevvali'l-mükerrem li-sene sülüs ve selasîn ve selase mie ve elf

Suhüdu'l-hal

Bülbül Mahallesinden Erzurumlu Hüseyin Çavuş bin Hasan Ağa Ağca imam karyesinden Ağca îmam oğlu Durmuş bin Mehmed Efendi

Ek IV-Eytam sandığından alman paraların geri ödenmediği hak. 1331/68 sh. 16

Medîne-i Karahisar-ı şarkî mahallatından Müfti mahallesi ahalisinden Kızılzade Bahaeddîn Efendi bin Hacı İsmail Efendi'nin Medîne-i merkume Eytam Sandığı'ndan üç sene müddetle bi-hisabi'1-arabî 1330 senesi saferü'l-hayr'in onuncu günü sanduk-ı mezkurdan istikraz itmiş olduğu 823 kuruş re'su'1-mal ile tarîh-i mezkurdan iş bu tarîh-i i'lama değin nemadan dahî 435 kuruş ciheteyn-i mezküreteynden cem'an 1258 kuruş mezbur Bahaeddîn Efendi'nin sanduk-ı mezkura deyni olub meblağ-ı mecmü'u mezkurun müddeti dahî munkafiyye olmuş olduğu halde gerek medyun-ı mezbur Bahaeddîn Efendi ve gerek meblağ-ı mecmü'u mezkurun edasına emlak terhîniyle kefîl bulunan mahalle-i mefkure sakinelerinden mezbur Bahaeddîn Efendi'nin zevcesi Zekiyye Hanım meblağ-ı mecmü'u mezkuru bir suretle tesviye-i deyn idememiş olduklarından meblağ-ı mecmü'u mezkur 1258 kuruş ile tarîh-i i'lamdan sonra işleyecek nem'asının dahî ol babdaki Eytam nizamnamesinin madde-i mahsusuna tevfîken medyun-ı mezbur Bahaeddîn Efendi ile kefîl-i mezbure Zekiyye Hanım'dan bi't-tahsîl sanduk-ı mefkure teslîmi iktiza eylediği tescîl ve bi'1-iltimas Medîne-i Karahisar-ı şarkî muhakemesinden i'lam olundu.

Fi'l-yevmi't-tasi' 'aşar min şehri rebî'ul-ahire li-sene erba' ve selasîn ve selase mie ve elf

Başkatib                                Kadı

 Mühür                                  Mühür

Ek V-Reşit olan şahısların eytam sandığından mallarını alması 1337/25 sh 135

Medîne-i Karahisar-ı şarkî'ye muzafe Ahurcuk karyesi ahalisinden Oruçoğlu Ömer bin müteveffa Süleyman nam kimesne Medîne-i mefkure mahkemesinde meclîs-i şer'i şerîf-i enverde Medîne-i mezbure eytam müdîri vekîli Hacı Mehmed Efendi mahzarında takrîr-i kelam idüb mezkur Ahurcuk karyesi ahalisinden iken bundan on sene mukaddem vefat iden Oruçoğlu babam Süleyman Ağa bin Ömer'in terekesi ol vakt sağîr olmamla taraf-ı şer'den tahrîr ve hisse-i irsiyye-i şer'iyyem olub li-ecli'1-idame Eytam Sandığı'na teslîm kılınan 1080 kuruş 25 para sanduk-ı mezkura teslîm olunmuş idi. Ben el-yevm 316 tevellüdlü olub 21 yaşına vasıl olmamla beraber umurımı idare idecek rüşde malik bulunduğumdan meblağ-ı mezkuru sanduk-ı mezkurdan hala bana eda ve teslîme müdîr vekîli müma-ileyh Hacı Mehmed Efendiye tenbîh olunmak matlubumdur didikde lede's-sual vekîl-i müma-ileyh Hacı Mehmed Efendi dahî cevabında fi'1-hakîka meblağ-ı mezkur 1080 kuruş 25 para merkum Ömer'in babası müteveffa-yı mezbur Süleyman Ağa'dan mevrut malı olub eytam sandığında mevcut

olduğunu ancak merkum Ömer'in rüşdü kendisince meçhul olduğunu müdafa'ten beyan ittikde fı'1-hakîka hal-ı mezbur Ömer'in bast eylediği minval üzere olduğu zeyl-i vesîkada muharrerü'1-esamî-i müslimînin huzüru'ş-şer'de ale't-tarîki'ş-şahade vaki' olan ihbarları ve 316 tevellüdî olduğu ol babdaki istidası zahrında muharrer nüfus müdîrinin der-kenarından anlaşılmış ve hala 20 yaşını mütecaviz olub rüşd hali dahî tahakkuk itmeğin mucebince mezkur 1080 kuruş 25 parayı ol babdaki Eytam nizamnamesinin madde-i mahsusası ahkamına tevfîken merkum Ömer'e teslîme vekîli müma-ileyh Hacı Mehmed Efendiye tenbîh olunduğu tescîl ve bi't-taleb ketb olundu.

Fi'l-yemi'r-rabi' min şehri ramazani'l-mubareke li-sene tis'a selasîn ve selase mie ve elf

Suhüdu'l-hal

Nurşun mahallesinden olub Ahurcuk karyesinde mukîm Kaltakcı oğluTahsin bin Mehmed  Ahurcuk karyesinde Pınar oğlu Nuri bin Hasan

Ek VI-Vasî tayini hakkında örnek 1331/66 sh 16

Medîne-i Karahisar-ı şarkî'ye muzafe Kırıkbala karyesi ahalisinden iken bundan akdem vefat iden Kör Mehmed oğlu Edhem Ağa bin Beşîr bin Abdullah'ın sulbi sağîr oğlu Şa'ban ve sulbiye-i sağîre kızı Zülbiye'den her birinin vakt-i rüşd-u sidarına kadar emvalini hıfz ve tesviye-i umurlarına kıbel-i şer'den bir vasî nasb ve ta'yîni lazım ve mühim olmağın emanet ile ma'ruf ve istikamet ile mevsuf ve her vechile umur-ı vesayet uhdesinden gelmeğe muktedir idüğü zeyl-i hüccetde muharreru'1-esamî-i müslimînde huzur-ı şer'de ale't-tarîki'ş-şahade vakî' olan ihbarlaniyle inde'ş-şer'i'l-enver zahir ve numayan olan sağîran-ı mezbüranın akrabasından ve karye-i mezküre ahalisinden Kör Mehmed oğlu Mehmed Ağa bin Arif sağîran-ı mezburan Şa'ban ve Zülbiye'den her birinin vakt-i rüşd u sidarına kadar emvalini hıfz ve tesviye-i umurlarına kıbel-i şer'den vasî nasb ve ta'yîn olundukda ol dahî vesayet-i mezküre yi kabul ve hizmet-i lazimesini kema yenbağî eda-yı taahhüd ve iltizam itmeğin ma vaka'a bi't-taleb ketb olundu .

Fi'1-yevmi's-sanî 'aşar min saferi'1-hayr li sene erba' ve selasîn ve sülüs mie ve elf

Suhüdu'l-hal

Karye-i mezküre muhtar vekîli Receb zade Mehmed Efendi bin Abdulhamid mezkur Kırıkbala karyesi imamı Molla İsmail bin Abdulkadir

 

Başkatib                                                                              Kadı

Mühür                                                                                  Mühür

 

Ek.VII-Nafaka davası ile ilgili örnek 1337/37 shl38

Medîne-i Karahisar-ı şarkî mahallatından Biroğul mahallesi sakinelerinden zatı Medîne-i mezküre Orta mahallesi ahalisinden Ali Paşa zade Muhyiddîn Efendi bin Ali ve Bülbül mahallesi ahalisinden Ezbedirli oğlu Abdullah Ağa bin Abdulkadir ta'rifleriyle mu'arrefe olan Vekil-harc oğlu kerîmesi Melek Hatun bint-i Mehmed meclîs-i şer'i şerîf-i enverde takrîr-i kelam ve ifade-i meram idüb mezkur Biroğul mahallesi ahalisinden olub seferberlik ilanı üzerine taht-ı silaha alınarak el-yevm hayat ve memadı meçhul olan Koç oğlu Halîl bin Abdullah nam kimesne vefat eyledi zanniyle yine mezkur Biroğul mahallesi ahalisinden Lütfüllah oğlu Kamil bin Abdurrahman nam kimesneyi kabulü havî tezvîc ve tenkîh olunmuş isemde zevc-i evvelim Halîl'in vefat itmeyüb ğaib olduğunu hükümet-i seniyyeye i'tibar olunması üzerine merkum Kamil'den tefrîk olınub merkum Kamil'in feraşinden hasıl ve benden mütevellid olub hala hucr ve terbiyemde bulunan dokuz aylık sadr-ı sağîr oğlum Hasan nafakaya eşed-i ihtiyac ile muhtac olmağla sağîr-i merkum Hasan içün babası merkum Kamil üzerine kadar-ı ma'rüfnafaka farz ve takdîr olunması bil hassa matlubumdur didikde fı'1-hakîka hal-i mezbure Melek Hatun'un bast eylediği minvali üzere olduğu sağîr-i merkum Hasan nafakaya eşed-i ihtiyac ile muhtac bulunduğu ve sağîr-i mezbur Hasan için babası merkum Kamil üzerine tarafeyn'in sa'd-i hallerine nazaran zikr-i atî meblağ kadar-ı ma'ruf ittüğü zeyl-i hüccetde muharrerü'1-esamî-i müslimînin huzur-ı şer'de ale't-tarîki'ş-şahade vaki' olan ihbarları inde'ş-şer'i'l-enver zahir ve numayan olmağın mucebince iş bu tarîh-i vesîkadan i'tibaren babası mezbur Kamil üzerine sağîr-i merkum Hasan için şehrî 200 kuruş nafaka ve kisve baha ve sair levazım-ı zaruriyyesine harc ve sarfa ve lede'1-hace istidaneye inde'z-zafer babası mezbur Kamil'in malına rucü'a mezbure Melek Hatun üzerine verilmeliğin ma vaka'a bi't-taleb ketb olundu.

Fi'yevmi't-tasi' ve'l-'işrîn min şehri şevvali'l-mükerrem li sene tis'a ve selasîn ve selase mie ve elf

Suhüdu'l-hal

Bülbül mahallesinden Ezbedirli oğlu Abdullah Ağa bin Abdulkadir Orta mahallesinden Ali baş zade Muhyiddin Cafer bin Arif

Başkatib                            Kadı

Mühür                              Mühür

Ek-VIII-Nikah ve boşanma davaları ile ilgili örnek 1336/7 sh 111

Fi'l-asl Medîne-i Sivas mahallatından Ağcabülke mahallesi ahalisinden olub Medîne-i Karahisar-ı şarkîye muzafe Kazık karyesinde mukîm zatı zeyl-i hüccetde muharrerü'1-esamî-i müslimîn ta'rîfleriyle muarrefe olan Orakcı oğlu Hasan Ağa bin Mehmed sabıku'l-beyan Medîne-i Karahisar-ı şarkî mahkemesinde meclîs-i şer'i şerîf-i enverde takrîr-i kelam ve ifade-i meram idüb mezkur Ağcabülke karyesinde mukîme ve 301 kuruş mihr-i müeccel tesmiyesiyle zevce-i medhul-ı beham olan Mevlude Hatun bint-i Ahmed'i bundan dört mah mukaddem selase ile tatlîk ve talakı kendisine mektubla tebliğ eyledim didikde ma vaka'a bi't-taleb ketb olundu.

Fi'yevmi't-tasi' ve'l-'işrîn min şehri cemadi'1-üla 11 sene seman ve selasîn selase mie ve elf

Suhüdu'l-hal

Mahalle-i mezkureden Ezbedirli oğlu Abdullah Ağa bin Abdulkadir Müfti mahallesinden Rasim Efendi zade Hacı Mehmed Efendi bin Said Efendi

Başkatib                            Kadı

Mühür                              Mühür

Ek-IX-Öksüz yurdundan alınan çocuklarla ilgili örnek 1331/16 sh 4

Medîne-i Karahisar-ı şarkî mahallatından Bülbül mahallesinde mukîm mütekaid Kolağası Emin Efendi bin Mustafa meclîs-i şer'i şerîf-i enverde takrîr-i kelam ve ifade-i meram idüb yedimde olub mezkur Medîne-i Karahisar-ı şarkî mutasarıf vekaletinin 1331 senesi Ağustos 27. günü tarihli 1256/942 numaralı mahkeme-i şer'iyye'ye irsal kılınan bir kıt'a müzekkiresi mücibince medîn-i mezküre Öksüz Yurdu'nda bulunan Ermeni eytamından olub ebeveyn ve akrabasından kimsesi bulunmayan ve ismi Meşkure tesmiye kılınan tahmînen 12 yaşında nam-ı sağîreyi ben li-ecli't-terbiye evladlığa kabul eylediğimden lazım gelen muamele-i şer'iyyesinin icrasiyle yedime bir kıt'a hüccet-i şer'iyye i'ta kılınmasını taleb iderim didikde hal müma-ileyh Emin Efendi'nin bast eylediği minval üzere olduğu ve müzekkire-i mezküre münderecatından anlaşılmış olmağla ol vechile sağîre-i mezbure Meşkure müma-ileyh Emin Efendi'ye li-ecli't-terbiye evlad olunmak üzere iş bu vesîka-i enîka bi't-taleb ketb ve imla ve müma-ileyh yedine i'ta kılındı.

Fi'1-yevmi's-selasîn min şevvali'l-mükerrem 11 sene sülüs ve sülüsîn ve selase mie ve elf

Suhüdu'l-hal

Mahalle-i mezkureden Tembel zade Ahmed Efendi bin Hacı Halil Bülbül mahallesinden Yanık zade Hasan Efendi bin Mehmed

Başkatib                           Kadı

Mühür                             Mühür

 

 

 

 

Ek-X-Kayıp hayvanlarla ilgili hüküm örneği 1332/123 sh. 28

Medîne-i Karahisar-ı şarki sancağına tabî' Lice karyesi ahalisinden ve teb'ai Devlet-i Aliyye'nin Rum milletinden sahib-i arzuhal Todor veled-i Yorga nam kimesne Medîne-i mezküre mahkemesinde ma'küd-ı meclîs-i şer'imizde yine Medîne-i mezbure mahallatından Kırkgöz mahallesi ahalisinden derun-ı arzuhalde ismi mezkur Düdükcü oğlu İbrahim Ağa bin Hüseyin muvacehesinde mahkeme-i şer'iyye dairesi ittihaz olunan mahallin kapusu önüne getirilerek lede'1-keşf ve'1-muayene rengi boz ve boynunun sağ tarafında mecîdiye çarığı mikdarında siyah alameti ve hassasında dahî yumurta mikdarı siğir olduğu ve omuzunda cidavri ta'bîr olunur mahallinde yarası olduğu ve 9 yaşında bulunan bir re's erkek merkebi tarîhden 7 sene mukaddem Pazar meydanında İsketne karyesinde ismini bilemediğim bir Rum'dan 200 kuruşa iştira idüb ol suretde yedimde mal-ı müşteram iken 1332 sene-i Rümîsi Hazîranının 10. günü Karahisar mîrî anbarından Alucra'ya götürmek üzere zahîre yüklenerek Okutmuş mahallesinin Karanlık sokak nam mahalde mezkur merkebi yüküyle beraber her nasılsa ğaib iderek o tarîhden beri bulunamamış ancak mezkur merkebi müddeî-i aliyye mezbur İbrahîm Ağa yedinde bulmamla mezkur merkebe merkum İbrahîm Ağa bi-ğayr-i hak vaz'ı-yed ider olmağla sual olunub mezkur merkebden kifayed birle mezkur merkeb tarafıma hala teslîmini da'va iderim didikde lede's-sual merkum İbrahîm Ağa dahî cevabında muddeaye merkebi tarîhden bir buçuk mah mukaddem sük-i sultanîde Karahisar'ın Orta mahallesi sakinlerinden Salih Efendi kerîmesi Zernube Hanım bint-i Salîh Efendi'den 500 kuruş semen-i medfu' mukabelesinde iştira ve teslîm idüb ol vechile tarîh-i mezkurdan beri yedimde şirai malı olduğunu müdafe'aten dermeyan itmekle müddeî-i merkum Todor'dan ber-vech-i muharrer istihkak ve müddeasına mutabık beyyine taleb olundukda salifü'z-zikr Lice karyesinden zabt cerîdesinde isimleri muharrer Demirci oğlu İlya veled-i Yor ve Numuril oğlu Timyul veled-i Yani nam kimesneler ale'l-infîrad ve iştişhad olunduklarında fi'1-hakîka mahkeme-i mezkur dairesi kapusu önünde muayene eylediğimiz rengi boz ve boynunun sağ tarafında mecîdiye çarığı mikdarında siyah alameti ve hassasında dahî yumurta mikdan siğir olduğu ve omuzunda cidavri ta'bîr olunur mahallinde yarası olduğu ve 9 yaşında bulunan bir re's erkek merkeb 7 seneden beri iş bu müddeî-i merkum Todor'un yedinde şirai malıdır. Biz bu hususa bu vech üzere şahidleriz. Şahadet dahî ideriz deyu her biri tarafeyn muvacehesinde müttefıku'1-lafz ve'1-ma'na eda-yı şahadet-i şer'iyye ittikden sonra şahidan-ı merkuman usul-ı mevzü'asına tatbîken mensüb oldukları selefü'l-beyan mezkur Lice karyesi muhtarı Potor oğlu İstavil veled-i Yavli ve ihtiyar meclîsi a'zasından Keşin oğlu Tufan veledi Minayil veledi Tufan nam müzekkîlerden evvelen ba-varaka-i müstevire sırren ve ba'dehu karye-i mezkureden Timur oğlu Todor veledi Dimit veledi Yavaş ve Timur oğlu Yandi veledi Lefter veledi Yani nam kimesnelerden dahî tarafeyn ve şahidler hazır oldukları halde bi'1-muvacehe alenen lede't-tezkiye makbülu'ş-şahade oldukları iş'ar ve ihbar olundukdan sonra müddeî-i merkum Todor merkeb-i mezkuru kimesneye satmadığına ve hibe etmediğine ve'1-hasıl bir vech ile mülkiyetinden çıkarmadığına müddeî-i aleyh mezbur İbrahim Ağa hazır olduğu halde tahlîf olunmağın mucebince merkeb-i mezkurdan kifayed birle müddeî-i merkum

Todor'a hala teslîme müddeî-i mezbur İbrahim Ağa'ya kıbel-i şer'den tenbîh olunduğu tescîl ve bi'1-iltimas i'lam olundu.

Fi'l-yevmi's-sabi' ve'l-'işrîn min zi'1-hicceti'ş-şerîf li sene erba' ve selasîn ve selase mie ve elf

Başkatib                          Kadı Mühür                            Mühür

EK-XI Ölenin mirasından alacaklıların ya da ölenin alacağının mirasçılar tarafından taleb edilmesi 1332/104 sh.24

Medîne-i Karahisar-ı şarkî mahallatından Avutmuş mahallesi ahalisinden Çavuş oğlu Hasan Ağa bin İbrahim Medîne-i mezbure mahkemesinde meclîs-i şer'imizde Medîne-i mezkureye muzafe Karaşenşe karyesi ahalisinden Çürkül oğlu Mehmed Ağa bin Ali muvacehesinde karye-i mezküre ahalisiden olub seferberlik i'lanı üzerine taht-ı silaha alınarak bi-hisabi'r-rumî 1330 senesinde Köprüköy muharebesinde şehîden vefat iden iş bu hazır-ı mezbur Mehmed Ağa'nın sulbî oğlu Ali'nin hayatında cihet-i karzdan 50 kuruş alacak hakkım olub meblağ-ı mezkuru kable'1-ahz ve'1-istîfa ber-vech-i muharrer vefat itmekle müteveffa-yı merkumun terekesine babası merkum Mehmed Ağa bi'1-verase vaziu'1-yed olmağla sual olunub meblağ-ı mezkur 50 kuruşun vaziu'1-yed olduğu oğlu müteveffa-yı merkumun tereke-i vafıyesinden olmak üzere hala bana eda ve teslîme mezbur Mehmed Ağa'ya kıbel-i şer'den tenbîh olunmak matlubumdur didikde lede's-sual müddeî-i aleyh mezbur Mehmed Ağa dahî cevabında fı'1-hakîka oğlum mezbur Ali'nin cihet-i mezkureden müddeî-i merkum Hasan Ağa'ya ol mikdar kuruş deyni olduğunu tav'an ikrar ve i'zaf idüb ancak oğlu merkum Ali'nin vefat ittiğini inkar ittikde müddeî-i merkum Hasan Ağa müddî-i mezbur Mehmed Ağa'nın oğlu merkum Ali ber-vech-i muharrer şehîden vefat ittiğine muvafik beyyine taleb olundukda her biri li-ecli'ş-şahade meclîs-i şer'e ikame eylediği salifü'l-beyan Medîne-i Karahisar-ı şarkî'ye muzafe Mikil karyesi ahalisinden Buz Mahmud oğlu Yahya bin Mehmed ile Medîne-i mezkureye tabi' Suşehri kasabası kurasından Mihinkar karyesi ahalisinden Mihinkar oğlu Emin bin Ömer nam kimesnelerden her biri ale'l-infirad istişhad olunduklarında fî'1-hakîka mezkur Karaşenşe karyesi ahalisinden olub, seferberlik i'lanı üzerine taht-ı silaha alınan iş bu merkum Mehmed Ağa'nın sulbî oğlu Ali bi-hisabi'r-rümî 1330 senesinde Köprüköy muharebesinde şehîden vefat eyledi.Biz cenazesinde hazır olduğumuz halde defnedildi biz bu hususa bu vech üzere şahidleriz. Şahadet dahî ideriz deyu her biri tarafeyn muvacehesinde müttefıkü'1-lafz ve'1-ma'na eda-yı şahadet-i şer'iyye ittikden sonra şahidan-ı mezburan usul-ı mevzü'asına tatbîken mensüb oldukları mezkur Mikil karyesi muhtarı Kütük oğlu Mustafa Ağa bin Mehmed bin Abdurrahman ve ihtiyar meclîsi a'zasından Nurkin Ali oğlu Süleyman Ağa bin Salih bin Abdullah salifü'l-beyan Mihinkar karyesi muhtarı Kürd oğlu Osman Ağa bin Hasan bin Osman ve ihtiyar meclîsi a'zasından Molla Dursun bin Ömer bin Hüseyin nam müzekkîlerden olan ba-varaka-i müstevirre sırren ve ba'de mezkur Karaşenşe karyesi ahalisinden Çavuş oğlu Kazım Ağa bin Hüseyin bin Osman ve Medîne-i mezbureye muzafe Dalkavuk oğlu Mustafa bin Ömer nam kimesnelerden tarafeyn ve şahidler hazır oldukları halde dahî alenen lede't-tezkiye 'udül ve makbülu'ş şahade oldukları iş'ar ve ihbar olunmağın mucebince merkum Ali'nin ber-vech-i muharrer şehîden vefatına ba'de'1-hükm, salifii'z-zikr ikrar itmeleriyle lazım gelen meblağ muddeiyye-i mezkur 50 kuruş merkum Mehmed Ağa vaziu'1-yed olduğu müteveffa-yı mezbur Ali'nin terekesinden olmak üzere müddeî-i mezbur Hasan Ağa'ya hala eda ve teslîme müddeî-i aleyh merkum Mehmed Ağa ilzam olunduğu tescîl ve bi'1-iltimas i'lam olundu

Fi'1-yevmi's-sadis ve'1-aşrîn min şa'bani'l-muazzama li-sene erba' ve sülüsîn selase mie ve elf-

Başkatib                           Kadı

Mühür                           Mühür

Ek-XII-Askerden dönmeyen koca için ölüm hükmü ve kadına mihr ve evlenme izni verildiğine dair örnek 1340/9 sh 164

Karahisar-ı şarkî merkez vilayeti mahallatından Nurşun mahallesi ahalisinden Yularsız oğlu Şükrü bin Ahmed bidayet-i seferberlikde askere sevk olundukdan sonra merkum arz-ı İslam'da ve ————————mefkud olub merkumun gerek askerdeki ve gerek esaretteki emsal ve arkadaşları avdet ittikleri halde merkumun hayat ve mematına dair hiçbir haber zuhur itmediği ve bu süratle vefatına zamı-ı ğalib olduğu, terekesine vaziu'1-yed mahalle-i mezküre ahalisinden Pîri baş oğlu Şakir Ağa muvacehesinde müteferriden ve muhallefen istima' kılınan emmi oğlu Hasan Çavuş bin Mehmed ve Konuş oğlu Hacı Dursun bin Abdullah'ın vuku' bulan şahadetleriyle sabit olmasına ve merkum Şükrü zevcesi Fatıma Hatun'dan istizharen tahlîsi icra kılınmasına binaen merkum Yularsız oğlu Şükrü bin Ahmed'in mefkuden vefatına ba'de'1-hükm ber-müceb-i ikrara müddeiyye-i zevce-i mezbure Esma Hatun’un mihr-i müecceli olan 751 kuruş müteveffa-yı merkumun tereke-i vafiyesinden olmak üzere mezbure Esma Hatuna eda ve îfaya müddeiyye-i aleyh merkum Şakir Ağa'ya ba'de't-tenbîh mezbure Esma Hatun ba'de'l-inkita'-i iddet nefsini zevc-i ahara izdivaca izin virildiğinden masarif-i muhakeme olan 183 kuruş 20 para ba'de't-tereke-i mezkureye izafeten müddeî-i aleyh merkume rucu' itmek üzere evvel-emirde müddeiyye-i mezbure den ahz ve istîfasını iktiza eylediğine kabil-i temyîz olmak üzere 15 Zi'1-ka'de 1342 ve fî 18 Hazîran 1340 tarihinde mükteza-yı hükm ve karar virilerek alenen tefhîm kılındı.

15 Zi'1-ka'de 1342/18 Haziran 1341

Başkatib          A'za        A'za        Mahkem-i Asliyye Reisi

Ek- XIII-Vekaletler ile ilgili örnek 1337/44 sh.140

Karahisar-ı şarkî Sancağı'nın Bülbül mahallesi ahalisinden manifatura ticaretiyle iştigal iden Sabuncu zade Ali Efendi bin El-Hac Mehmed Efendi meclîs-i şer'i şerîfde yine mahalle-i mezküre ahalisinden Sabuncu zade Mustafa Efendi mahzarında hal-i hayat ve sıhhatinde cemi'-i tasarrufat-ı kavliyyesi mu'teber ve nafiz olduğu halde takrîr-i kelam idüb : Ben bi-emrillahi Teala vefatımdan sonra nuküd ve 'uruz ve sîm ve zer ve tahvîlat ve akar ve arazi ve bi'1-cümle terekatımdan zuhur idecek duyunatımı ba'de't-tesviye tereke-i bakiyemi halen zevce-i menkuhem Nazire Hanım bint-i Abdulkadir ile sulbi sağîr oğlum Mahmud ve Muammer Efendiler ve sulbiye-i sağîre kerîmelerim Bakiye ve Fevziye hanımlar ile bundan böyle feraşimden hasıl olacak bi'1-cümle veresem beynlerinde ala ma farazallahi tevzi' ve taksîm ve evladlarımın vakt-i rüşd ve sidarlarına deyin mallarını hıfz ve 'umur-ı lazimelerini tesviye ve ru'yete muktedir ve her vech ile istikameti indimde müsellem olan biraderim Mustafa Efendi'yi kabulünü havî ve diğer biraderim ğaib-i ani'-meclîs Osman Efendi'yi kabulüne ——— ve müctemi'an îfa-yı vesayet itmek üzere her birini tarafımdan vasî muhtar nasb ve ta'yîn eyledim. Hükümet ve Eytam Müdîrleri ve hükkam-ı şer'î ve diğer devair-i verese-i müma-ileyhîmin emval ve akarat-ı mevrüse arazî-i mütekallibelerini hibe ve vasiyyete dair olan 1295 senesi Rebîu'evvelinin 14 Tarihine müsadif ve 1294 senesi Mart'ının 7. Günü tarihli düstürun 4. Cildinde muharrer ehl-i İslam terekesi hakkındaki fıkra ve emre tevfîken asla mudahale etmemelerini de vasiyyet eyledim. Evladlarım müma-ileyhimîn bi'-cümle mezkur emvallerini vasî-i muhtarlarım müma-ileyhima Mustafa ve Osman Efendiler idare ve ru'yet ve tesviye ideler onlara tefvîz eyledim didikde hazır-ı müma-ileyh Mustafa Efendi dahî ber-vech-i muharrer vesayet-i mezbureyi kabul ve hizmet-i lazimesini kema yenbeğî eda-yı ta'ahhüd ve iltizam itmeğin ma vaka'a bi't-taleb ketb olundu.

Fi'l-yevmi's-sabi' ve'1-aşrîn min zilka'deti'ş-şerîfe li-sene tis'a ve sülüsîn ve selase mie ve elf

Suhüdu'l-hal

Mahalle-i mezkureden San Mecid zade Hulusi Efendi bin Rıza Efendi Müfti mahallesinden Hazin zade Kasım Efendi bin Abdullah Efendi

 

Kadı vekîli

Baş katib

Mühür

Ek-XIV-Karyelerde mahkeme olmadığı için davaların kaza merkezlerine alındığı 1340/76 sh.173

Alucra'nın Barak karyesinden Abdi oğlu İsmail validesi Sırma tarafından karye-i mezkure'den mahdumu Osman aleyhine ikame eylediği da'vanın mahkemesi 4 Eylül 1340 tarihine müsadif Perşembe gününe ta'yîn ve tarafeyne da'vetiye tastîr ve irsal kılınmış idiyse de bilahare Alucra kazasında mahkeme-i Asliyye salahiyetini haiz hakimlik teşekkülüne binaen vazîfe ve salahiyyet nokta-i nazarından mezkur istidanın mea' teferru'at kaza-yı mezkur hakimliğine irsaline bi’l-ittifak karar virildi

11 Ağustos 1340

Baş katib muavini    A'za     Mülazim    A'za    Mahkeme-i Asliyye Reisi

 

 

 

 

 

 

 



*     Başbakanlık Osmanlı Arşivi Uzmanı

[1]     Mehmet İpşirli, “Sosyal Tarih Kaynağı olarak Şer’iyye Sicilleri”, Tarih ve Sosyoloji Semineri 28-29 Mayıs 1990, Bildirirler, İstanbul 1991,s.156

[2]     İlber Ortaylı, Hukuk ve İdare Adamı olarak Osmanlı Devletinde Kadı, Ankara 1994, s.66

[3]     Meselâ İstanbul’da Askeri sınıfın tereke kayıtları Kassamlar tarafından ayrı bir defter halinde tutulmakta idi. Bu konuya örnek teşkil etmesi açısından bk. M.Akif Terzi, İstanbul 1131-1719 tarihli askeri Kassam Defteri, İstanbul Üniversitesi İktisat Fakültesi, İktisat Tarihi Bölümü basılmamış  Yüksek lisans Tezi, İstanbul 1995

[4]     Hüseyin  Özdeğer, Bursa Şehri Tereke Defteri (1463-1640), İstanbul 1988, s.2

[5]     Bu husustaki çalışmalar hakkında bk. Osman Ersoy “Şer’iyye Sicilerinin Toplu Kataloguna Doğru”, Dil ve Tarih-Coğrafya Fakültesi Dergisi, XXI/3-4, Ankara 1967, s.33; Mücteba İlgürel, “Şer’iyye Sicilerinin Toplu Kataloguna Doğru”, Tarih Dergisi, s.28-29, İstanbul 1975, s.123-166; Yusuf Halaçoğlu, “Şer’iyye Sicilerinin Toplu Kataloguna Doğru Adana Şer’iyye Sicilleri”, Tarih Dergisi, S.30 İstanbul 1976, s.99-108; Ahmet Akgündüz, Şer’iyye Sicilleri Mahiyeti Toplu Katalogu  ve Seçme Hükümler, İstanbul 1988

[6]     Düstur, II . tertip C.9,  s.185

[7]     Miras ile ilgili hüküm örneği için bk. Ek.I

[8]     Terke listeleriyle ilgili örnek için bk. Ek.II

*     Defterin 162. sahifesinde, Şeriyye Mahkemelerinin kaldırılıp yerine Asliye Mahkemelerinin kurulmasından sonra tutulan ve “ Şer’iyye kısmına mahsus  defter” ibaresiyle yeniden sıra numarası verilerek başlanılan bölümdeki hükümleri göstermektedir.

[9]     Bu husustaki hüküm örneği için bk. Ek.III

[10]    Bu konu hakkındaki hüküm örneği için bk. Ek. IV

[11]    Bu konu hakkında bk. Ek.V

[12]    Bu konu hakkında bk. Ek.VI.

[13]    Bu konu hakkında bk. Ek.VII

[14]    Bu konu hakkında bk. Ek.VIII

[15]    Bu konu hakkında bk. Ek.IX

[16]    Bu konu hakkında bk. Ek.X

[17]    Bu konu hakkında bk. Ek.XI

[18]    Bu konu hakkında bk. Ek.XII

[19]    Bu konu hakkında bk. Ek. XIII

[20]    Takvim-i vekayi, 1967; Düstur II Tertip 6/1334

[21]    Düstur II Tertip, VII / 730

[22]    Takvim-i vekayi,no.3847; Karakoç, 1 /6-7

[23]    Bu konuda bk. Ek. XIV


Tür : Bilim Tarih : 13.07.2006
[ Tüm yazılara ulaşmak için burayı tıklayınız. ]
facebook  googleplus  Twitter  Delicious  Digg this